मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण योजना २०२६: ८० लाख महिला अपात्र ठरण्याची ७ महत्त्वाची कारणे
लाडकी बहीण योजनेतून त्या महिला का झाल्या अपात्र? 7 महत्त्वाची कारणे आली समोर
महाराष्ट्र शासनाची अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि लोकप्रिय असलेली ‘मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण योजना’ सध्या संपूर्ण राज्यात मोठ्या चर्चेत आहे. महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेल्या या योजनेअंतर्गत कोट्यवधी महिलांच्या खात्यात प्रतिमहिना १५०० रुपये जमा केले जात होते. परंतु, नुकत्याच झालेल्या शासकीय पडताळणी आणि छाननी प्रक्रियेनंतर राज्यातील तब्बल ८० लाख महिला या योजनेतून अपात्र ठरल्या आहेत. लाभार्थी महिलांची संख्या २.४ कोटींवरून थेट १.७ कोटींवर आली आहे.
लाडकी बहीण योजनेतून त्या महिला का झाल्या अपात्र? 7 महत्त्वाची कारणे आली समोर
शासनाने या अपात्रतेमागील ७ महत्त्वाची कारणे स्पष्ट केली आहेत. यामध्ये पाचवे आणि सातवे कारण सर्वात महत्त्वाचे मानले जात आहे, ज्यामुळे लाखो महिलांचा लाभ बंद झाला आहे. या ७ कारणांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न २.५ लाख रुपयांपेक्षा जास्त असणे
लाडकी बहीण योजनेचा मूळ उद्देश आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल आणि गरजू महिलांना मदत करणे हा आहे. नियमांनुसार, अर्जदार महिलेच्या संपूर्ण कुटुंबाचे एकत्रित वार्षिक उत्पन्न २.५ लाख रुपयांपेक्षा कमी असणे बंधनकारक आहे. छाननी दरम्यान शासकीय डेटाबेस आणि आयटी रिटर्नच्या माध्यमातून तपासणी केली असता, लाखो महिलांच्या कुटुंबाचे उत्पन्न या मर्यादेपेक्षा जास्त असल्याचे आढळून आले, ज्यामुळे त्यांचे अर्ज बाद करण्यात आले.
लाडकी बहीण योजनेतून त्या महिला का झाल्या अपात्र? 7 महत्त्वाची कारणे आली समोर
२. कुटुंबात चारचाकी वाहन (ट्रॅक्टर वगळून) असणे
योजनेच्या नियमांनुसार ज्या महिलांच्या कुटुंबातील सदस्यांच्या नावावर चारचाकी वाहन (फोर-व्हीलर) नोंदणीकृत आहे, त्या महिला या योजनेसाठी अपात्र आहेत. प्रादेशिक परिवहन कार्यालयाच्या (RTO) डेटाशी पडताळणी केल्यानंतर अनेक लाभार्थी महिलांच्या कुटुंबाकडे चारचाकी वाहने असल्याचे समोर आले. यामध्ये शेतीसाठी वापरला जाणारा ट्रॅक्टर वगळण्यात आला आहे, परंतु इतर व्यावसायिक किंवा वैयक्तिक चारचाकी वाहने आढळल्याने महिलांना अपात्र ठरवण्यात आले.
लाडकी बहीण योजनेतून त्या महिला का झाल्या अपात्र? 7 महत्त्वाची कारणे आली समोर
३. कुटुंबातील सदस्य सरकारी नोकरीत किंवा पेन्शनधारक असणे
जर अर्जदार महिलेच्या कुटुंबातील कोणताही सदस्य (पती, सासरे किंवा इतर) केंद्र किंवा राज्य सरकारच्या शासकीय विभागात, स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये, बोर्ड किंवा सरकारी उपक्रमांमध्ये नियमित/कायमस्वरूपी कर्मचारी असेल किंवा सेवानिवृत्तीनंतर सरकारी पेन्शन घेत असेल, तर अशा महिलांना या योजनेचा लाभ मिळत नाही. या नियमाचे उल्लंघन झाल्याचे आढळल्याने हजारो महिला अपात्र ठरल्या.
लाडकी बहीण योजनेतून त्या महिला का झाल्या अपात्र? 7 महत्त्वाची कारणे आली समोर
४. वयाची अट पूर्ण न होणे (६५ वर्षांपेक्षा जास्त वय)
या योजनेसाठी निश्चित करण्यात आलेली वयोमर्यादा २१ ते ६५ वर्षे दरम्यान आहे. सुरुवातीला अर्ज करताना अनेकांनी वयाचे चुकीचे दस्तऐवज जोडले होते किंवा काही महिलांनी ६५ वर्षे ओलांडली होती. आधार कार्ड आणि जन्म दाखल्यांच्या डिजिटल पडताळणीमध्ये ज्या महिलांचे वय ६५ वर्षांपेक्षा जास्त (किंवा २१ वर्षांपेक्षा कमी) आढळले, अशा सुमारे ४.५ लाख महिलांची नावे लाभार्थी यादीतून वगळण्यात आली आहेत.
लाडकी बहीण योजनेतून त्या महिला का झाल्या अपात्र? 7 महत्त्वाची कारणे आली समोर
५. सर्वात महत्त्वाचे कारण: ‘ई-केवायसी’ (e-KYC) मुदतीत पूर्ण न करणे
८० लाख महिला अपात्र ठरण्यामागील हे सर्वात मुख्य आणि महत्त्वाचे कारण आहे. शासनाने सर्व लाभार्थी महिलांसाठी ३० एप्रिल २०२६ पर्यंत बँक खाते आणि आधार कार्डचे ‘ई-केवायसी’ (e-KYC) पूर्ण करणे बंधनकारक केले होते. यासाठी महिलांना तब्बल ८ महिन्यांची मुदत देण्यात आली होती. या प्रक्रियेचा मुख्य उद्देश बोगस लाभार्थी शोधणे आणि थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) सुरक्षित करणे हा होता.
परिणाम: राज्यातील सुमारे ५० ते ५५ लाख महिला दिलेल्या मुदतीत ई-केवायसी प्रक्रिया पूर्ण करू शकल्या नाहीत. तांत्रिक अडचणी, आधार कार्डला मोबाईल नंबर लिंक नसणे किंवा दुर्लक्ष केल्यामुळे या महिलांना थेट अपात्रतेचा सामना करावा लागला आहे.
६. कुटुंबातील सदस्य आयकर दाता (Income Tax Payers) असणे
शासकीय तपासणीत असे समोर आले आहे की, अनेक महिलांच्या कुटुंबातील पती किंवा इतर सदस्य नियमितपणे आयकर (Income Tax) भरतात, तरीही त्यांनी या योजनेचा लाभ घेतला होता. डेटा क्रॉस-व्हेरिफाय केला असता, तब्बल १२ लाख महिला अशा आढळल्या ज्यांच्या कुटुंबात आयकर भरला जातो. आर्थिक सुबत्ता असल्यामुळे या महिलांना तत्काळ अपात्र घोषित करण्यात आले.
७. दुसरे सर्वात महत्त्वाचे कारण: इतर शासकीय योजनांचा लाभ घेणे (संजय गांधी निराधार योजना इ.) आणि संयुक्त बँक खाते
अपात्रतेचे हे सातवे कारण अत्यंत कायदेशीर आणि तांत्रिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. * दोन योजनांचा लाभ: नियमांनुसार, जर एखादी महिला आधीच सरकारच्या इतर आर्थिक सहाय्य योजनांचा (उदा. संजय गांधी निराधार योजना, श्रावणबाळ योजना किंवा इतर कोणतीही योजना जिथे १५०० रुपयांपेक्षा जास्त लाभ मिळतो) लाभ घेत असेल, तर तिला लाडकी बहीण योजनेचा लाभ मिळणार नाही. अनेक महिला दोन्ही बाजूने पैसे उचलत होत्या, त्यांना आता वगळण्यात आले आहे. (तसेच, नमो शेतकरी योजनेचा लाभ घेणाऱ्या महिलांच्या रकमेत त्यानुसार समन्वय साधला गेला आहे).
-
बँक खात्याची समस्या: निधी थेट बँक खात्यात पाठवण्यासाठी ‘आधार पेमेंट ब्रिज’ (APBS) चा वापर केला जातो. अनेक महिलांनी त्यांचे संयुक्त (Joint Account) बँक खाते योजनेशी जोडले होते. संयुक्त खात्यावर आधारद्वारे पैसे ट्रान्सफर करताना तांत्रिक अडचणी येतात आणि निधी जमा होत नाही. तसेच महिलांचे बँक खाते स्वतःच्या वैयक्तिक नावावर आणि आधार लिंक (Seeded) नसणे हे देखील अपात्रतेचे व पैसे अडकण्याचे सर्वात मोठे कारण ठरले आहे.
निष्कर्ष आणि पुढील मार्ग
महिला व बालविकास मंत्री आदिती तटकरे आणि शासनाने स्पष्ट केले आहे की, कोणतीही पात्र महिला लाभापासून वंचित राहू नये यासाठी सरकार प्रयत्नशील आहे. ज्या महिला केवळ ई-केवायसी किंवा तांत्रिक त्रुटींमुळे अपात्र ठरल्या आहेत, त्यांच्या अर्जांची पुन्हा फेरतपासणी केली जाऊ शकते. परंतु, ज्या महिला उत्पन्नाचे आणि इतर महत्त्वाचे निकष पूर्ण करत नाहीत, त्यांना यापुढे लाडकी बहीण योजनेचा लाभ दिला जाणार नाही.
महिलेला स्वतःचे स्वतंत्र बँक खाते उघडून ते आधारशी लिंक करणे आणि प्रलंबित ई-केवायसी पूर्ण करणे यावरच आता त्यांचा पुढील लाभ अवलंबून असणार आहे.